Nhà văn Nguyễn Tuân
Nguyễn Tuân cũng viết truyện. Vang bóng một thời (Tân
Dân, 1940) là tập truyện nổi tiếng của ông. Ngoài Vang bóng một thời,
ông còn hàng loạt tập truyện khác, ví như Thiếu quê hương (Anh
Hoa, 1943), Nguyễn (Thời Đại, 1945), Chiếc lư đồng mắt
cua (Hàn Thuyên, 1941), tiểu thuyết Tóc chị Hoài (Lượm
lúa vàng, 1943) và một loạt truyện ngắn mà ông gọi là Yêu ngôn… Thế
mà người ta vẫn gọi Nguyễn Tuân là “vua tuỳ bút”. Về phần mình, đọc truyện của
ông, tai tôi không tìm thấy khoái cảm được tự nghe, mắt tôi
không ánh lên niềm vui được tự xem, tự nhìn, tự quan
sát, tự thấy một hành động đang diễn ra để xúc động thẩm
mĩ tự nẩy nở trong lòng. Mỗi lần ngồi trước trang văn của ông,
mọi giác quan của tôi tựa như bị cưỡng bức, bị áp đặt,
buộc phải tiếp nhận một bức tranh, hay một pho tượng do ông sáng tạo ra, đẹp đấy,
nhưng xa lạ với thế giới thường nhật của tôi. Tôi tìm cách lí giải vì sao có cảm
giác ấy. Thì ra, mọi sự độc đáo của văn Nguyễn Tuân có gốc gác ở hình
tượng nghệ thuật, chứ không phải ở các mô típ truyện kể, hay yếu tố
trò diễn. Hình tượng là sự vật, hoặc nhân vật được hình dung một cách cụ thể –
cảm tính. Nó là cái tiềm tàng ở danh từ. Để danh từ thành hình tượng,
cần phải mô tả. Đúng là Nguyễn Tuân giỏi mô tả hơn kể chuyện. Mà ông kể
chuyện chẳng qua cũng là để mô tả. Chất liệu chủ yếu cần được sử dụng để mô
tả hình tượng chỉ có thể là hình dung từ. Nhà văn càng sáng tạo nhiều
hình dung từ để mô tả con người và sự vật, hình tượng nghệ thuật càng in đậm dấu
ấn phong cách cá nhân, và vì thế, nó càng trở thành sức mạnh cưỡng bức, áp đặt
đối với sự tiếp nhận thẩm mĩ của độc giả.
Lấy ngay một thí dụ từ bài kí Cánh B.52 rụng xuống
một thôn hoa Hà Nội. Ở đây, “cánh” là danh từ, “B.52” là hình dung từ. Ở một
chỗ khác trong bài kí, Nguyễn Tuân gọi chiếc máy bay này là “cỗ”: “cỗ B.52”,
“B.52” là danh từ. Đọc vào bài kí, ta thấy những danh từ ấy lớn dần lên thành
hình tượng. Có hai loại hình dung từ được nhà văn huy động để kiến tạo hình tượng.
Trước hết là những hình dung từ người ta vẫn quen sử dụng để chỉ sức mạnh của
không lực Hoa Kì: “đại bàng” và “pháo đài bay”. “Hăm ba con đại
bàng Mĩ B. 52 là thành tựu chiến thắng chung của thủ đô trong chiến
dịch mười hai ngày đêm liền Hà Nội chỉ ngủ có một mắt”[1]. “Pháo
đài bay chiến lược Mĩ bị Hà nội bắn rơi tại chỗ…” (Cánh B.52
rụng xuống một thôn hoa Hà Nội.- II, 359.- Chữ in đậm do tôi nhấn mạnh.-
LN). Đối lập với hai hình dung từ đã trở thành khuôn sáo này là hàng loạt hình
dung từ của riêng Nguyễn Tuân, do Nguyễn Tuân sáng tạo ra, hết sức độc đáo. Ông
gọi “hăm ba cỗ B. 52” vừa bị bắn hạ là “xác đại bàng
Mĩ gẫy cánh”, là “cái tủ đứng Mĩ”, là “hòn non bộ Hoa
Kì đuy – ra”, là “tảng cánh Mĩ”, là “đầu lâu đuy- ra khổng
lồ”, “đầu B. 52 cháy đen trên cái sọ dừa vĩ đại”, là “cục đuy – ra
Mĩ vãi rụng”, “cục Mĩ giết người” và, cuối cùng là: “cục
Mĩ to tướng chềnh ềnh trên mặt hồ đó” (Cánh B.52 rụng xuống một
thôn hoa Hà Nội.- I, 258, 259, 260, 261)… Nhờ vào loạt hình dung từ độc đáo
này, Nguyễn Tuân làm hiển hiện trước mắt người đọc hình tượng cụ thể – cảm tính, nói
lên sự thất bại thảm hại của sức mạnh không lực Hoa Kì.
Tôi gọi Nguyễn Tuân là nhà văn của hình dung từ với
ý nghĩa như vậy. Xin nói rõ, trong tiểu luận này, tôi sẽ khảo sát hình dung từ
như một thành phần cú pháp truyện kể. Trong cú pháp truyện kể, nó
là vị ngữ, giữ chức năng tương đương một vị từ. Nó có
nhiệm vụ gọi tên sự vật, mô tả đặc điểm, trạng thái của chủ thể, chứ không
thông tin sự kiện. Vì thế, đây bộ phận cơ bản làm nên nội dung của hình
tượng văn bản, hình tượng tác phẩm. Từ góc độ tiếp cận như thế,
tôi rút ra nhận xét như sau. Đời văn của Nguyễn Tuân trải qua nhiều giai đoạn,
ngòi bút của ông từng thử thách nhiều lối viết, từ “bút lạnh” trong Bữa
rượu máu (Chém treo ngành), qua lối siêu thực, kinh dị trong mạch Yêu
ngôn và sau này, tới “văn nóng” hiện thực xã hội chủ nghĩa. Ông sáng tạo
ra cả một kho hình dung từ phong phú đa dạng. Có điều, lối viết dù thay đổi thế
nào, kho hình dung từ dẫu phong phú đa dạng đến đâu, thì hình tượng tác
phẩm của Nguyễn Tuân vẫn không vượt ra ngoài trường nghĩa của bốn phạm
trù quen thuộc với mĩ học truyền thống phương Đông: kì – quái – chí –
tuyệt. Nguyễn Tuân để lại hàng nghìn trang sách. Nhưng hàng nghìn trang
sách ấy chỉ là chỉnh thể của 4 văn bản truyện kể. Trước Chùa đàn (1946),
có truyện kì nhân và kì thú. Sau Chùa đàn có
truyện kì quanvà quái nhân. Ở cấp độ thấp hơn, bản
thân kì và các phạm trù chí, tuyệt,
cùng một số khái niệm đồng nghĩa với nó, như “đại”, “cực”,là thành
phần vị ngữ của các truyện trong truyện.
2.1. Kì nhân. Từ Chùa đàn (1946)
đổ về trước, hình tượng trung tâm trong sáng tác của Nguyễn Tuân là nhân
vật. Trong mỗi tác phẩm của ông, nhân vật chính thường là một kì
nhân, cuộc đời nhân vật nào cũng giống như được bao bọc bởi một pho “huyền
sử”. Huấn Cao là kì nhân. Bát Lê là kì nhân. Bá Nhỡ, Cậu
Lãnh, cô Tơ trong đều là những kì nhân. Thành ra truyện kể về nghệ
nhân trong sáng tác của Nguyễn Tuân cũng chính là truyện kể về kì
nhân.
Nhưng kì nhân là ai? Họ là nghệ
nhân, nghệ sĩ. Trong thế giới nhân vật của Nguyễn Tuân có rất
nhiều nghệ sĩ, nghệ nhân. Huấn Cao trong Chữ
người tử tù là nghệ nhân trong nghệ thuật viết chữ.
Ông Thông Phu, cô Tâm trong Chiếc lư đồng mắt cua, Bá Nhỡ, Lãnh Út,
cô Tơ trong “Tâm sự của nước độc” và nhiều nhân vật trong các
tác phẩm khác là nghệ sĩ đàn ca. Trong cách hiểu theo một nghĩa rộng của Nguyễn
Tuân, Bát Lê trong Bữa rượu máu, Bá Huần, Cai Xanh, Phó Kình, Lý
Văn trong Một đám bất đắc chí, hay Bố Ô trong Bố Ô ,
ông Sáu trong Những chiếc ấm đất đều là nghệ nhân, nghệ sĩ.
Nhưng “Nguyễn”, hay “Bạch”và nhân vật người kể chuyện vẫn xưng
“tôi” như một văn sĩ mới thực sự là nghệ sĩ lớn nhất trong sáng tác của Nguyễn
Tuân. Những cô Tơ, Bá Nhỡ, Thông Phu, Huấn cao và bao nhiêu nhân vật khác chẳng
qua chỉ là sự phân thân của “Bạch”, của “Nguyễn”, của “Tôi” mà thôi. Giới
nghiên cứu đã bàn nhiều về chuyện này, tôi có gì để nói thêm.
Nghệ sĩ là ai? Có ba phạm trù hình dung từ được sử như
các vị ngữ để triển khai truyện kể về các nghệ sĩ như những kì
nhân: kì tài, tuyệt kĩ và kì vật.
Kì tài là đặc điểm nhận biết đầu tiên của
các kì nhân trong sáng tác của Nguyễn Tuân. Nhà nghiên cứu Trần
Đình Sử cho rằng, trong văn học trung đại, “khái niệm người tài, tài tử (…) chỉ
là một ước lệ hình thức, mang nội dung hạn hẹp, không có nhiều ý nghĩa”[2].
Nguyễn Tuân trao cho phạm trù “người tài”, “kì tài” một nội dung cụ thể, từ góc
độ quan niệm nghệ thuật rất riêng của ông. Có hai điểm đặc biệt đáng lưu ý.
Thứ nhất, “tài” gắn với “nghệ”, ở đâu có “nghệ” và sự
sinh hoạt của con người, ở đó có người tài và nghệ thuật. Huấn Cao trong Chữ
người tử tù có tài viết chữ. Bá Nhỡ, cô Tơ trong “Tâm sự của
nước độc” có tài đàn hát. Đọc Vang bóng một thời của
Nguyễn Tuân, ta bắt gặp tài thả thơ, tài uống trà, tài uống rượu…Một
tên đao phủ như Bát Lê cũng có tài lạ: tài “chém treo ngành”. Ngay cả cánh thảo
khấu đạo tặc trong Một đám bất đắc chí cũng có những bậc kì
tài, như từ Bá Huần, Cai Xanh, Phó Kình, Lý Văn…
Thứ hai, vì “tài” gắn liền với “nghệ”, nên tuyệt
kĩ là biểu hiện cụ thể của kì tài. Với Nguyễn Tuân, tuyệt
kĩ chính là tuyệt mĩ. Vừa nghe tới tên Huấn Cao, viên quản
ngục đã ngờ ngợ, không biết đó có phải là “người mà vùng tỉnh Sơn ta vẫn
khen cái tài viết chữ rất nhanh và rất
đẹp” (Chữ người tử tù. I, 85. Chữ in đậm do tôi nhấn mạnh.-
LN). “Chữ ông Huấn Cao đẹp lắm, vuông lắm” (Chữ người
tử tù. T.1, tr.90. Chữ in đậm do tôi nhấn mạnh.- LN). Đối tượng thán phục của
viên quản ngục – “viết chữ rất nhanh”, “chữ (…) vuông lắm” – đều là những dấu
hiệu của tuyệt kĩ. Cách nhìn người tài và cái tài từ góc độ tuyệt
kĩ như thế được thể hiện rõ nhất trong Bữa rượu máu. Xin
hãy đọc đoạn văn mô tả cảnh luyện đao của Bát Lê trong vườn chuối Hoàng thành: “Bát
Lê trịnh trọng tiến vào cái khu vườn chuối đã dọn từ hôm trước để nhận lấy lưỡi
gươm thí nghiệm cuối cùng của một cuộc tập chém. Y đứng vào giữa hai dãy chuối,
tay phải cầm ngang thanh quất. Y lùi lại ba bước, lấy hơi thở cho đều, vừa
hát to câu:
– Tiếng loa vừa dậy, vừa tiến mạnh
lên, thuận tay chém vào cây chuối đầu tiên dãy bên phải. Ðà gươm mạnh từ cao soải
xuống theo một chiều chếch, tưởng gặp đến gỗ cứng cũng lướt qua. Thế mà thanh
quất chỉ ngập vào chiều sâu thân cây độ chín phần mười. Lưỡi thanh quất bị ngừng
ở cái cữ ấy, rồi lại được lấy ra khỏi thân cây chảy mủ. Vừa giật lưỡi thanh quất
khỏi thân cây đang từ từ gục xuống, vừa hát một câu nữa:
– Hồi chiêng đã mau.
Bát Lê lại tiến thêm ba bước đến ngang tầm cây chuối
hàng đầu dãy bên trái. Bái Lê thuận đà thanh quất, lại chém xuống đấy một nhát
thứ hai. Một thân cây thứ hai gục xuống nữa như một thân hình người quỳ chịu tội.
Thế rồi vừa hát, vừa chém bên trái, vừa chém bên phải. Bát Lê đã hát hết mười bốn
câu, và đánh gục mười bốn cây chuối. Bát Lê quay mình lại, ngắm các công trình
phá hoại của mình. Thì ở mười bốn cây chuối chịu tội kia, thân trên bị chém vẫn
còn dính vào phần gốc bởi một lần bẹ giập nát.
Bát Lê mỉm cười, gỡ cái khăn trùm trên đầu, lau lưỡi
gươm vào đấy, vuông vải lại dẫm thêm chất nhựa xám” ( Bữa rượu
máu. I, 37 – 38).
Đã già, lại suốt một năm không hành nghề, thế mà khi hành
quyết, tay đao của Bát Lê vẫn thuần thục, điêu luyện:
“Bát Lê bắt đầu hoa không thanh quất mấy vòng. Rồi y
hát những câu tẩy oan với hồn con tội. Trong nhà rạp các quan chỉ nghe thấy cái
âm lơ lớ rờn rợn. Quan Công sứ chăm chú nhìn Bát Lê múa lượn giữa hai hàng tử
tù và múa hát đến đâu thì những cái đầu tội nhân bị quỳ kia chẻ gục đến đấy. Những
tia máu phun kêu phì phì, vọt cao lên nền trời chiều. Trên áng cỏ hoen ố, không
một chiếc thủ cấp nào rụng xuống.
Bát Lê làm xong công việc, không nghỉ ngơi chạy tuốt
vào đứng trước nhà rạp. Bấy giờ quan Công sứ mới nhìn kỹ. Y mặc áo dài trắng, một
dải giây lưng điều thắt chẽn ngang bụng. Thấy trên quần áo trắng của y không có
một giọt máu phun tới…” (Bữa rượu máu. I, 40).
Chém như thế gọi là “chém treo ngành”. Một nhát đao chém
“ngọt” một đầu người, đầu người bị chém gập xuống, vẫn dính vào cổ bằng lần da
gáy.
Tài uống trà của lão ăn mày trong Những chiếc ấm
đất cũng đạt tới độ tuyệt kĩ, tuyệt mĩ như
thế. Không phải ngẫu nhiên mà lão được giới thiệu như một “người ăn mày cổ
quái”. Lão có riêng một bộ ấm chén uống trà vẫn cất trong bị ăn mày. Vào nhà
phú hộ ăn mày, lão không xin cơm, xin gạo, chỉ xin “được uống nguyên một ấm trà
mới”. Vừa đưa chén trà lên miệng, lão đã kịp phát hiện trà của phú hộ có lẫn
mùi trấu, nên uống vào không thấy “khoái hoạt”.
Trong Một đám bất đắc chí, từ Bá Huần, Cai
Xanh, Phó Kình, cho đến Lý Văn, đều có tài sử dụng một loại khí cụ đạt tới sự
tuyệt kĩ. Một cây mai trong tay Phó Kình có thể “chấp cả một ấp người”. Phó
Kình khiến cây “bút chì”, tức cây mai, đã tài, nhưng Lý Văn còn cao thủ hơn.
Hãy xem cảnh thị phạm của y trước đám đàn em: “Sẵn có đàn gà đang đi trong
luống khoai lang, Lý Văn mượn Phó Kình đưa cho mình cây “bút chì”, buộc thòng lọng
múi dây vào cổ tay trái và bảo: “Chú nào ném hộ anh hòn đất đi!”. Tiếng hòn đất
đụng đất kêu đánh bộp. Mấy con gà bay tà tà khỏi mặt vườn, đập cánh bồm bộp. Tiếng
lưỡi mai ở tay Lý Văn phóng ra kêu đánh vụt. Một tiếng gà kêu oác. Cả bọn chạy
ra luống khoai, giơ cao con gà gãy mất hai chân. Vết thương gọn gàng vừa đúng
quãng đầu gối và cặp giò chưa lìa hẳn, vẫn còn dính vào đùi bởi lần da hoen
máu. Lý Văn gác mai, nói với tất cả bọn: – Nếu mình ném mạnh tay quá và không
biết tính sức đi của “bút chì” thì nát mất gà” (Một đám bất đắc chí.-
I, 99 – 100).
Tôi cho rằng, với việc mô tả người tài và cái
tài như thế, Nguyễn Tuân đã mở rộng khái niệm “nghệ thuật” tới giới hạn
chưa từng thấy ở đâu trong lịch sử văn hoá Việt Nam.
Truyện kì nhân của Nguyễn Tuân thường mở
ra nhánh truyện về kì vật. Số phận của mỗi kì
vật bao giờ cũng gắn chặt với thân phận nghệ sĩ của
các kì nhân. Không hiếm trường hợp, nhà văn lấy ngay tên các kì
vật đặt nhan đề cho tác phẩm. Chiếc lư đồng mắt cua,
hay Những chiếc ấm đất là trường hợp như vậy. Chiếc “lư đồng”
trong Chiếc lư đồng mắt cua là kì vật. Trong Những
chiếc ấm đất, “ấm đất” cũng là kì vật. Xin hãy nghe ông Sáu nói
về sự khác thường, kì lạ của những chiếc ấm: “…Đúng ấm Tàu đây mà. Nếu
không tin ông cứ úp xuống mặt miếng gỗ kia. Cho ấm ngửa trôn lên. Cứ xem miệng
vòi với quai và gờ miệng ấm đều cán sát mặt bằng miếng gỗ thì biết. Nếu muốn thử
kĩ nữa, quí khách thả nó vào chậu nước, thấy nó nổi đều, cân nhau, không triềng,
thế là đích ấm Tàu” (Những chiếc ấm đất.- I, 49). Kì nhất
có lẽ là cây đàn của Ông Chánh Thú trong “Tâm sự của nước độc” (Chùa
đàn). Cứ theo lời Cô Tơ, vợ goá của Ông Chánh Thú, kể lại, thì: “Cây
đàn đó hình như có phù trú, yểm bùa biếc gì ấy. Tang đàn làm bằng nắp ván thôi
cỗ quan tài một người con gái đồng trinh. Hồi còn mồ ma nhà tôi, cái đàn ấy
cũng đã sinh ra nhiều chứng lắm rồi. Về sau, cứ vào những đêm tối giời không tiếng
gà gáy chó kêu và thứ nhất là vào những đêm áp ngày giỗ nhà tôi, thường cây đàn
vẫn dở giời, thành đổ mồ hôi cứ vã ra như tắm và thùng đàn phát lên những tiếng
thở dài và vật mình vật mẩy với bức vách, cứ lủng củng suốt đêm”(“Tâm sự
của nước độc”.- I, 358 – 359). Khi Bá Nhỡ “khom mình, cách xa đàn chừng một
với tay” để ngắm nghía, “bỗng đàn cũ nổ ra một tiếng tách gọn như cái
tiếng nứt dọc bóng đèn a phiến. Bá Nhỡ giật mình, ngấc lên, lùi lại một chút.
Thì ra một sợi dây đàn đứt phựt, nó đang xoắn quấn và rung rung gởi lại vào
phòng vắng ít dư ba của thanh âm dùng dắng rỉ rền” (Ntr. I, 359). Có
người khách ham hát, mê đàn, vì cả gan đàn bằng cây đàn của Chánh Thú, mà hoá
thành kẻ “bán thân bất toại”.
Cần lưu ý: tuy đều là kì vật, nhưng giữa cây
đàn của Chánh Thú với những chiếc ấm đất của cụ Sáu,
hay chiếc lư đồng của ông Thông Phu chẳng có một chuẩn mực
chung nào về cái “kì”. Trong sáng tác của Nguyễn Tuân, đó là phạm trù chủ thể.
Chỉ có “kì vật” của “tôi”, dành cho “tôi”, trong ý thức của “tôi”.
Trong Chiếc lư đồng mắt cua có một đoạn triết lí rất
hay: “… Chiếc lư của tôi suốt hai đời chủ, chỉ được đặt những nơi không
đáng gọi là tôn thờ chút nào. Nó đã tuôn nhả những vòng khói thơm giữa những
nơi hôi hám ẩm sũng. Nó đã phải đốt nóng trong hoàn cảnh xóm hát ả đào. Cái rất
thanh cao ấy đã phải ở giữa một cái rất tục bạo. Nghĩa là cuộc đời tinh thần của
chiếc lư ấy đã lạc cả sứ mệnh, ý nghĩa rồi, chẳng đáng chàng làng nữa rồi. Các
người còn muốn rước về nhà nữa hay thôi? Nhưng đối với tôi thì cái
công trình kim khí nhỏ mọn ấy lại là cả một cuốn tiểu thuyết trong người mang
theo đời mình. Ơ, chuyện: cái gì có mật thiết riêng đối với một người này thì
không thể nào cũng thíc hợp như thế cho một người khác được, vốn như thế mà lại” (Chiếc
lư đồng mắt cua.- I, 174 – Chữ in đậm do tôi nhấn mạnh – LN). Thành
ra, kì vật là phạm trù đa nghĩa. Bộ chén ngọc trong Ngôi
mả cũlà kì vật hiểu theo nghĩa “bảo vật gia truyền”.
Trong Một đám bất đắc chí, xung quanh “con dao thép sáng ngời” và
“hộp đựng thuốc lào” của Cai Xanh có cả một pho “huyền sử đã bao trùm”. Chúng
là kì vật, hiểu theo nghĩa tín vật. Trong “Tâm
sự của nước độc”, Chánh Thú để lại cây đàn đáy cho vợ với lời nguyền,
cô chỉ lại được hát, khi một ai đó dám cầm cây đàn cũ của chồng mà đàn lúc cô
gõ phách. Nó là kì vật hiểu theo nghĩa là linh vật,
là đàn ma. Trong Chiếc lư đồng mắt cua, ông Thông Phu
trao lại cho “tôi” “chiếc lư đồng”, nó là kì vật theo
nghĩa kỉ vật của. Cho nên phận người là phận phận
vật, số phận của kì vật gắn chặt với số phận của kì
nhân. Trong Những chiếc ấm đất, ông Sáu xem những chiếc ấm trà như
báu vật, nhưng cuối đời, thất thế, gia cảnh sa sút, ông mang chúng ra bầy bán
giữa chợ. Trong Chiếc lư đồng mắt cua có cảnh cô Tâm vừa hát vừa
nhìn làn khói nhang toả ra từ chiếc lư đồng: “Tâm nhìn thẳng vào cái cây
khói mọc từ lòng lư trầm lên cao độ một thước ta rồi mới kết soắn lại như tán
cây bàng, như một vòm cây nhãn bằng khói, Tâm nhìn làn khói mà hát, mắt long
lanh tiếng hát có tinh thần và nhiều chữ mở, nhiều hơi mớm rất thần tình” (Chiếc
lư đồng mắt cua.- I, 235 – 236).
Là phạm trù chủ thể, “của tôi”, “riêng tôi”, kì vật hoá
ra chẳng phải là cái gì có giá trị bền vững. Số phận của “chiếc ấm”, “cây đàn”,
“chiếc lư”… nói lên phận bạc của bao kiếp nghệ nhân, nghệ
sĩ, như cụ Sáu, Chánh Thú, cô Tơ, Bá Nhỡ, cô Tâm, ông Thông Phu và cả
“tôi” nữa…
2.2. Kì thú. Sau kì nhân,
thì kì thú là truyện kể trung tâm trong sáng
tác của Nguyễn Tuân, tính từ Chùa đàn đổ về trước. Nó là truyện
kể về nghệ thuật. Gọi đó là truyện trung tâm, vì
nó vừa là sự tiếp tục mạch truyện kì nhân, nghệ sĩ, vừa mở
nhiều nhánh truyện mới về kì duyên, kì ngộ, chí thành, chí tình như
những bình diện khác nhau làm nên bản chất của nghệ thuật.
Nghệ thuật là gì? Đọc sáng tác của Nguyễn Tuân, tôi thấy
có thể gói gọn khái niệm nghệ thuật vào một chữ “thú”. Nghệ thuật là sự
kì thú.
Trước hết, “thú” là sợi dây nối kết các tâm hồn nghệ sĩ.
Nhiều khi “thú” tạo nên những cuộc “kì ngộ” thoáng chốc giữa
những kẻ đa tình ngay trong một đám đông vô danh. Tôi muốn nhắc
tới truyện Một ngày một đêm cuối năm (Một chuyến đi).
Truyện kể lại cuộc dạo chơi bất đắc dĩ và buổi tối ngắm chợ hoa của
nhà văn trong ngày áp tết ở Hương Cảng. Bao trùm toàn bộ tác phẩm là tâm trạng
chán nản, u ám của vị khách tha hương“Rũ áo phong sương trên gác trọ. Lặng
nhìn thiên hạ đón xuân sang”. Có cảm giác như đó là văn bản không có truyện
kể. Sự kiện truyện kể chỉ thực sự xuất hiện khi nhà văn yêu hoa, đi ngắm chợ
hoa , bất chợt đụng phải người thiếu phụ Trung Hoa “mặt đỏ bừng, tay
nâng cao củ thuỷ tiên”. Chợ đông như kiến cỏ. Hai bên đường là hai dòng
thác người, một dòng ngược, một dòng xuôi. Đang bị chen lấn, xô đẩy giữa dòng
thác người ấy, “chỉ kịp nhìn nàng hé một nụ cười”, nhà văn, người
ngắm hoa, liền tự nguyện làm nhiệm vụ của kẻ mở đường. Một cảnh tượng diễn ra
thật thú vị: “Nàng đẩy tôi, tôi lại đẩy những người phía trước. Và cứ
thế chúng tôi trôi trên con đường, trôi trong lòng con sông đào. Hai bờ hoa
đào! Thỉnh thoảng, liếc ngang sang dòng người đi ngược bên phía tay phải,
tôi đón nhận được bao nhiêu nụ cười của những giai nhân không quen biết. Những
đoá hoa hàm tiếu kia chỉ hiện ra trong khoảnh khắc, nhanh như một tia sáng. Những
hình ảnh ấm áp tươi tỉnh ấy hiện ra cho tôi đủ thì giờ để thêm tiếc, rồi lại mờ
ngay, rồi lại lẩn ngay vào cái vô danh của đêm hội” (Một ngày một
đêm cuối năm.- I, 21). Bị xô đẩy giữa thác người vô danh trong đêm hội,
để rồi khắc tạc mãi trong dạ “nụ cười của những giai nhân không quen biết”! Chẳng
lẽ, đó không phải là duyên kì ngộ? Tác phẩm được khép lại bằng
đoạn triết lí trữ tình thế này: “…Trong cuộc sống, người ta người ta
thường đi qua cuộc đời nhau và trong cái nhanh chóng của tình cờ gặp gỡ, người
ta đã có sẵn nhiều thiện cảm đối với nhau. Để rồi sau này, không có lúc nào gặp
nhau lần nữa. Để rồi chỉ nhớ tiế nhau trong hình ảnh lờ mờ, để rồi chỉ chờ đợi
nhau trong một buổi tái ngộ không bao giờ đến. Giống đa tình hay vướng phải thứ
tình cảm không có hậu” (Một ngày một đêm cuối năm.- I,
21).
Trong thiên tự truyện Chiếc lư đồng mắt cua,
Nguyễn Tuân kể: “Mười năm trước, tôi là một người đi tù về […]. Ở tù
ra, vẫn lại chẳng biết nên làm gì cho phải cả, tôi đâm đầu đi làm thư kí cho một
hãng điện khí […]. Ấy thế rồi cái duyên nơi hàng viện
đã cho tôi gặp một người. Một người đàn ông. Đã có tuổi và hiện bấy giờ đứng
làm chủ một nhà hát. Ấy là ông Thông Phu” (Chiếc lư đồng mắt cua.-
I,175. Chữ in đậm do tôi nhấn mạnh.- LN). Ở đây, nguồn cội của “duyên” là
“thú”. Cái “thú” xoá bỏ cả khoảng cách xã hội, lẫn khoảng cách thế hệ, tuổi
tác, đưa một chàng trai, một kẻ vừa mãn hạn tù, một công chức con nhà “gia thế”
đến với một người luống tuổi, ông chủ nhà hát, và một đám “xướng ca vô loài”.
“Duyên hàng hiệu” mà Nguyễn Tuân nói ở đây thực sự là truyện kể về kì
thú, kì duyên.
Chữ người tử tù chính là truyện kể về một mối kì
duyên, kì thú. Nội dung truyện kể lộ ra ở “cảnh cho chữ”. Cảnh ấy
hiện lên như một bức tranh giàu chất tạo hình:“Trong một không khí khói toả
như đám cháy nhà, ánh sáng đỏ rực của một bó đuốc tẩm dầu rọi lên ba cái đầu
người đang chăm chú trên một tấm lụa bạch còn nguyên vẹn lần hồ” (Chữ
người tử tù.- I, 91). Nhà văn sử dụng triệt để nguyên tắc tương phản của
bút pháp lãng mạn để tô đậm tính chất kì lạ, khác thường, hi hữu của nó.
Trước hết là sự đối lập giữa hình ảnh ngục quan và hình ảnh tử tù. Ngục quan là
kẻ “xin”. Tử tù là người “cho”, người “ban”. Cổ đeo gông, chân vướng xiềng, tử
tù vẫn hiện lên như một kì nhân, ung dung, sang trọng, khí phách
ngang tàng, trái ngược với sự “khúm núm”, “sợ hãi” của ngục quan. Thứ nữa là sự
tương phản giữa “cảnh cho chữ” với địa điểm diễn ra cảnh ấy. Một bên là hiện
thân của cái tài, cái đẹp, của khí phách và khát vọng tự do. Một bên là nhà tù,
nơi giam cầm tự do của con người, là “buồng tối chật hẹp, ầm ướt, tường đầy mạng
nhện, tổ rệp, đất bừa bãi phân chuột, phân gián”. “Cho chữ” trong hoàn cảnh ấy,
với những con người như thế, quả là một sự kì duyên, kì ngộ,
một “cảnh tượng xưa nay chưa từng có” mà hạt nhân nối kết của nó là kì
thú.
Trong “Tâm sự của nước độc”, kì thú cũng
là sợi dây nối kết của truyện kể về kì duyên, kì ngộnhư vậy. Không
phải ngẫu nhiên, tác phẩm được mở ra bằng câu đề từ: “Ai hay hát mà ai
hay nghe hát”. Không có sự gặp gỡ giữa người “hay hát” và người “hay nghe
hát” sẽ không có màn “tam tấu” đầy phấn khích và bi tráng ở cuối thiên truyện.
Kì thú không chỉ là sợi dây nối kết các tâm hồn
nghệ sĩ, mà là hạt nhân làm nên bản chất của nghệ thuật. Lần theo mạch
truyện của Nguyễn Tuân, ta thấy cái kì thú hiện lên như một
hình tượng với ba đặc điểm sau đây:
Thứ nhất: nó là cái chí linh, tuyệt
linh. Cho nên, Nguyễn Tuân bao giờ cũng mô tả cái kì thú như
một lễ nghi trang trọng, đầy bí ẩn. Nghệ thuật thật ra là một nghi
lễ tuyệt linh, chí linh. Hãy xem, trong Chữ người tử tù, “cảnh
cho chữ”, nơi thể hiện đầy đủ nhất cái kì thú của việc chơi chữ,
được Nguyễn Tuân mô tả như một cuộc hành lễ có cả vái lạy theo
đúng nghĩa đen của nó. Nghe Huấn Cao khuyên phải bỏ nghề dơ bẩn rồi hãy nghĩ tới
chuyện chơi chữ, “Ngục quan cảm động, vái người tù một vái, chắp tay
nói một câu mà dòng nước mắt rỉ vào kẽ miệng làm cho nghẹn ngào: “Kẻ mê muội
này xin bái lĩnh”” (Chữ người tử tù.- I, 92).
Ai đã một lần đọc “Tâm sự của nước độc” đều
nhận ra ngay, màn tam tấu đàn – hát – pháchgiống hệt một giá “ốp đồng”,
cả Bá Nhỡ, cô Tơ và cậu Lãnh đều bị “đồng ốp” trong một bầu không khí mê man,
bí ẩn, kinh dị, đầy phấn khích. Ngay cả chuyện ăn uống, như ăn phở, uống rượu,
uống trà, hay hút thuốc phiện, nếu là cái kì thú, cũng được Nguyễn
Tuân mô tả như một nghi lễ tuyệt linh, chí linh như
vậy. Hãy xem “tiệc trà” ăn xin của một lão ăn mày với đầy đủ lễ nghi trang
trọng:“Hắn ngỏ ý […] muốn được uống nguyên một ấm trà mới kia. Hắn nói xong,
dở cái bị ăn mày của hắn ra, cẩn thận lấy ra một cái ấm đất độc ẩm. Thấy cũng
vui vui và là lạ, mọi người lại đưa cho hắn mượn cả khay trà và phát than tàu
cho hắn đủ quạt một ấm nước sôi […]. Hắn xin phép đâu đấy rồi là ngồi bắt chân
chữ ngũ, tráng ấm chén, chuyên trà từ chén tống sang chén quân, trông xinh đáo
để. Lúc này không ai dám bảo hắn là ăn mày, mặc dầu quần áo hắn rách như tổ đỉa.
Uống một chén thứ nhất xong, uống đến chén thứ nhì, bỗng hắn nheo nheo mắt lại,
chép môi đứng dậy, chắp tay vào nhau và thưa với chủ nhà… […]. Hắn lạy tạ,
tráng ấm chén, lau khay hoàn lại nhà chủ. Lau xong cái ấm độc ẩm của hắn, hắn
thổi cái vòi ấm kỹ lưỡng cất vào bị, rồi xách nón, vái lạy chủ nhân và quan
khách, cắp gậy tập tễnh lên đường” (Những chiếc ấm đất.- I, 45
– 46).
Vì kì thú là cái chí linh,
nên trước cái kì thú, người ta phải chí thành và chí
tình. Ngôi mả cũ là câu chuyện về sự chí thành.
Nhờ có sự chí thành mà cô Tú và cậu Chiêu thỉnh được cụ Hồ về
nhà đặt lại mộ huyệt cho cha, thoả được ý nguyện của mình. “Tâm sự của
nước độc” chủ yếu là câu chuyện về sự chí tình. Ở đây, vừa
có sự chí tình trong tình yêu chồng vợ giữa cậu Lãnh và mợ
Lãnh, cô Tơ và chánh Thú, vừa có sự chí tình trong tình tri ngộ
giữa Bá Nhỡ và cậu Lãnh, giữa chủ và tớ, giữa kẻ làm ơn và kẻ hàm ơn. Bao trùm
lên tất cả còn là sự chí tìnhtrong tình yêu vô bờ đối với sự sống,
với nghệ thuật. Màn tam tấu ở cuối tác phẩm là bản tráng ca về sự chí
tình ấy. Trong Chữ người tử tù vừa có sự chí
tình, vừa có sự chí thành. Chí tình là
tình yêu vô bờ bến của con người với cái đẹp và cái tài:“Biết đọc vỡ nghĩa
sách thánh hiền, từ những ngày nào, cái sở nguyện của viên quan coi ngục này là
có một ngày kia được treo ở nhà riêng mình một đôi câu đối do ông Huấn Cao viết
[…] Viên quản ngục khổ tâm nhất là có một ông Huấn cao trong tay, dưới quyền
mình mà không biết làm thể nào mà xin được chữ. Không can đảm giáp mặt một người
cách xa y nhièu quá, y chỉ lo mai mốt đây, ông Huấn bị hành hình mà không kịp
xin được mấy chữ, thì ân hận suốt đời mất” (Chữ người tử tù.-
I, 90). Chí thành là sự lễ phép, cung kính nhất
mực trước cái tài và cái đẹp. Ta hiểu vì sao, trước thái độ “khinh bạc đến điều”
của Huấn Cao, nghe Huấn Cao bảo không muốn gặp mặt viên quản ngục, ngục quan vẫn“lễ
phép lui ra với một câu: “Xin lĩnh ý””. Không chỉ rất mực “lễ phép”, nhìn cảnh
tử tù “cho chữ”, mà cả quản ngục, lẫn thơ lại, kẻ khúm núm, người sợ
hãi: “Một người tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đang đậm tô nét
chữ trên tấm lụa trắng tinh căng phẳng trên mảnh ván. Người tù viết xong một chữ,
viên quản ngục lại vội khúm núm cất những đồng tiền kẽm
đánh dấu ô chữ đặt trên phiến lụa óng. Và cái thầy thơ lại gầy gò, thì run
run bưng chậu mực” (Nhtr. 91.- Chữ in đậm do tôi nhấn mạnh.-
LN). Trong ngữ cảnh ở đây, các chữ “run run”, “khúm núm” không có nét nghĩa nào
khác, ngoài sự “cung kính”. Mà cung kính chẳng qua
là biểu hiện của sự chí thành.
Thứ hai: kì thú không chỉ xoá bỏ khoảng
cách xã hội và sự khác biệt thế hệ. Nó còn vượt lên trên sự đối lập thiện
– ác, vươn ra ngoài mọi ràng buộc của luân lí quan phương. Trong Một
đám bất đắc chí, Bá Huần, Cai Xanh, Phó Kình, Lý Văn là những tay “anh chị”,
“trộm cướp” khét tiếng. Bát Lê trong Bữa rượu máu là một tên
đao phủ. Bá Nhỡ trong Tâm sự của nước độclà kẻ giết người tìm đến ấp
Mê thảo lẩn tránh. Thế mà Nguyễn Tuân mô tả đầy hứng khởi những “ngón nghề” tuyệt
kĩ của họ để gợi dậy ở người đọc khoái cảm kì thú về
cái tuyệt mĩ.
Trong sáng tác của Nguyễn Tuân, Chữ người tử tù có
lẽ là nơi các đường ranh giới đối lập thiện – ác được giăng ra nhiều nhất. Bản
thân mối quan hệ giữa Huấn Cao với ngục quan đã có tới hai lần đối lập. Nhìn từ
phía này, ngục quan là mệnh quan triều đình, đại diện cho trật tự, luân lí và đạo
đức, Huấn Cao là tử tù, giặc của triều đình, kẻ bất trung, vô đạo. Nhìn từ phía
khác, từ lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn, Huấn Cao là bậc kì tài, cũng là trang
anh hùng đội trời đạp đất, khí phách ngang tàng, cuộc đời như được bao bọc
trong một thiên huyền sử. Nói cách khác, ông là hiện thân của cái tận
mĩ, chí thiện. Trong khi đó, quản ngục và thơ lại chỉ là
lũ phàm phu, bọn tiểu tốt vô danh, đại diện cho trật tự thối tha mà Huấn Cao chống
lại. Chúng là hiện thân của cái xấu, cái ác. Đối lập
gay gắt nhất vẫn là đối lập giữa giữa một bên là cái “thiên lương” không hề suy
suyển ở những kẻ như thày Bát, viên thơ lại và quản ngục, với một bên là “hoàn
cảnh đề lao”, nơi “người ta sống bằng tàn nhẫn, bằng lừa lọc”. Không phải ngẫu
nhiên, Nguyễn tuân gọi tấm lòng của viên quan coi ngục là “một thanh âm
trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn xô bồ” (Chữ
người tử tù.- I, 87). “Cảnh cho chữ” trong Chữ người tử tù là
cảnh tượng chiến thắng huy hoàng của khoái cảm kì thú trước cái
đẹp và cái tài như là sự biểu hiện chính yếu của nó.
Trong sáng tác của Nguyễn Tuân có hai đề tài quan trọng: thú
ăn chơi tao nhã và thú xê dịch giang hồ. Nhiều nhà nghiên
cứu cho rằng, viết về những đề tài ấy, Nguyễn Tuân muốn đối lập chúng với đời sống
tẻ nhạt của thời đại máy móc, hoặc sự xô bồ, hỗn độn đầy chất văn xuôi của xã hội
đô thị đương thời. Tôi nghĩ, ý nghĩa tư tưởng của những tác phẩm viết về thú xê
dịch và thú ăn chơi của Nguyễn Tuân không phải là ở đấy. Bởi vì, Nguyễn Tuân
không chỉ là tác giả của Vang bóng một thời. Ông còn là chủ
nhân của một loạt tác phẩm: Chiếc lư đồng mắt cua, Ngọn đèn
dầu lạc, Tàn đèn dầu lạc... Ông không chỉ viết về những
cái thú của lớp người thất thế thuộc vể thời đã qua như trồng hoa cây cảnh, làm
đèn kéo quân, đánh cờ, uống trà, “đánh thơ”, “thả thơ”, mà còn viết cả về thú uống
rượu, hút thuốc phiện, thú nhà trò, con hát, thú “hàng viện” của người đương thời.
Chỉ cần đọc mấy tác phẩm, ví như Chiếc lư đồng mắt cua, Cửa
Đại, hay Chiếc va li mới, ta sẽ nhận ra ngay trục đối lập của
Nguyễn Tuân. Ở những tác phẩm ấy, ông thường đối lập hai thế giới: trong
này và ngoài kia. Trong này là thế giới của khuôn viên,
nhà cửa; ngoài kia là thế giới của thiên nhiên bao la, xã hội rộng lớn. Trong
này là thế giới của công sở, của gia đình, cha mẹ, vợ con; ngoài kia là thế giới
của nhà hát, “hàng viện”, cao lâu, tửu quán, của nhân tình, nhân ngãi. Mỗi thế
giới có không gian riêng, luân lí riêng. Trong này là thế giới của bổn phận,
ngoài kia là thế giới của những cuộc kì duyên, kì ngộ, thế giới tri
kỉ, tri âm, “biệt nhỡn liên tài”. Trong này là thế giới tri thức kinh viện
chết cứng của nhà phê bình, ngoài kia là cuộc đời sống động, kì thú của
nghệ sĩ. Có thể khái quát, trong này là thế giới chính thống, quan
phương, ngoài kia là vương địa của cái ngoại biên, bên
lề. Không phải ngẫu nhiên, trong Chiếc lư đồng mắt cua, Nguyễn
Tuân gọi thế giới gia đình, thế giới trong nhà là ban ngày, còn thế
giới ngoài kia, thế giới cao lâu, nhà trò, tửu quán thuộc về ban đêm.
“Ban đêm” là cả một thế giới sống động. “Ban ngày” chỉ là thế giới đông lạnh,
chết cứng.
Tôi cho rằng, trong văn học trước 1945, đề tài về những
người dưới đáy là phát hiện riêng của văn học hiện thực phê phán. Nguyễn
Tuân có công đi đầu, mở ra đề tài về kẻ bên lề, dân ngoại biên. Gần
như không có ngoại lệ, thế giới nhân vật đông đúc của ông đều là dân cư của
vùng ngoại biên, bên lề. Trong sáng tác của ông, chỉ ở
thế giới bên lề mới có các bậc kì nhân, kì
tài, những người chí thành, chí tình, mới diễn ra
những chuyện kì duyên, kì ngộ. Quan trọng hơn, chỉ khi
nào phiêu dạt sang bên lề, ra ngoại biên, sáng tạo nghệ
thuật mới tìm thấy sự kì thú để thăng hoa.
Thứ ba, và đây là điểm quan trọng nhất, kì thú là
một “khoái cảm đau đớn”. Chỉ có “khoái cảm đau đớn” mới sinh ra nghệ thuật đích
thực. Bởi vì, trong nghệ thuật, kì thú chứa đựng trong bản
thân sức mạnh sinh thành. Trong Chiếc lư đồng mắt cua,
Nguyễn Tuân kể rằng, “mươi năm về trước, tôi là một người đi tù về”. Vì đi tù,
bị đẩy sang thế giới bên lề, “không được biết đến cái thú đèn
sách nhà trường, cái thú đi thi nữa, tôi bèn tìm đến
cái thú giang hồ”.(Chiếc lư đồng mắt
cua.- I, 175.- Chữ in đậm do tôi nhấn mạnh – LN). Hãy xem thế giới “ban
đêm” khơi dậy cảm hứng và “thú giang hồ” đã truyền cho nghệ sĩ sức mạnh sinh
thành như thế nào: “Lâu nay, tôi không chịu sống ban ngày, hình như chỉ
ở được đêm tối thôi. Tôi thích đêm tối lắm. […] Ban ngày, tôi thường lừ đừ, tối
thì tôi lại trở nên nhanh nhẹn. Đến như câu chuyện trao đổi, bất cứ là ai cũng
vậy. Ban ngày, tôi nói chuyện uể oải, nhát gừng dở dở ương ương […]. Tôi nghiệm
ra tôi chỉ say đắm những lời tôi nói vào lúc đã lên đèn rồi. Câu chuyện của tôi
trình gửi với chung quanh chỉ có duyên, có lễ độ, có thuỷ chung, có mạch lạc,
dưới một cái ánh đèn thôi. […] Hình như trong người tôi có hai cái tôi. Một
cái bản ngã khác thuộc về phần đêm. Nếu ban ngày tôi đã thờ ơ lửng khửng, e lệ,
chán mỏi thì từ buổi tối trở đi, tôi lại nhanh nhẹn, thiết tha ham sống và cười
đùa luôn luôn. Chừng như chỉ có đêm hôm và bóng tối mới là cái hoàn cảnh vững
chắc cho tâm thần bất định của tôi […] Trời ơi, cuộc sống tình cảm của tôi về
phần đêm sao giàu có đến thế được nhỉ”(Chiếc lư đồng mắt cua.- I,
188 – 189). Trong “Tâm sự của nước độc” có một tình tiết rất
đáng lưu ý. Sau khi người vợ yêu quí tử nạn, Lãnh Út đoạn tuyệt với đời sống
“văn minh” cơ giới và mọi thứ sinh thú. Y hoá dại, chỉ còn là cái xác không hồn.
Bá Nhỡ tìm mọi cách thoả mãn tất cả các ước muốn phi lý nhất của cậu chủ, khơi
dậy ở y những si mê đã chết, từ nhục cảm của một tửu đồ, đến khoái cảm tinh thần
của một gã “hay nghe hát” và tay trống sành sỏi. Để làm gì? Để cậu chủ“tục huyền”
với đời sống.
Là sức mạnh sinh thành, kì thú cao hơn sự
sống. Cho nên, mới có kẻ không màng tới sự sống, từ bỏ “người bạn đạo đức khô
khan” để đến với đam mê và lạc thú. Ở phương diện này, kì thú là
sức mạnh huỷ diệt. Nó buộc người ta phải “phóng túng hình hài”. Nó
đưa người ta tới chỗ tha hoá. Nó khiến người ta tan xương, nát thịt, vắt kiệt
máu huyết, nhục thể phân rã. Đây là thân hình Bá Nhỡ khi y đê mê trong tiếng
đàn: “Máu chảy ra nhiều quá. Toàn thân Bá Nhỡ đỏ ngòm. Áo quần màu trắng
của Bá Nhỡ vụt trở nên một vóc đại hồng. Người Bá Nhỡ là một cái vại đựng chất
lỏng có nhiều chỗ rò rỉ. Máu trong cơ thể Bá Nhỡ cứ đều đều một dòng tuôn mà thẩm
lậu ra ngoài” (Tâm sự của nước độc.- I, 368). Biểu hiện
cao nhất của sự tha hoá là cái chết. Khi bản “tam tấu” kết thúc, “Bá Nhỡ
chỉ còn là một cái bóng […] Như một thứ keo, máu cũ khô quánh đã gắn chặt mười
đầu ngón tay Bá Nhỡ vào mấy sợi tơ đỏ xẫm và mặt tang ngô đồng hoen ố. Mười
ngón như một đã bị đóng đinh liền vào phím cây đàn. Máu đã tuôn hết chất nồng
và chỉ còn toả ra một mùi tanh nhạt. Bá Nhỡ gục vào đàn, nách cắp lấy thành đàn
mà nhoài ra thành giường…” (Tâm sự của nước độc”.- I,
368). Tàn đèn dầu lạc, Ngọn đèn dầu lạc là những
nghĩa địa đầy xác chết. Trong Vang bóng một thời, Chiếc lư
đồng mắt cua, Chùa đàn cũng có rất nhiều cái chết, cái chết
nào cũng là vật hiến tế của đam mê, lạc thú. Gọi kì thú là
“khoái cảm đau đớn” với ý nghĩa như vậy.
Mọi khoái cảm sẽ tự nó cất lên tiếng hát. Nhưng “khoái cảm
đau đớn” không thể cất tiếng hát véo von, hay khúc ca hùng tráng. Nó chỉ có thể
là là tiếng “rên”, ở cực này, hoặc tiếng thét điên dại, si mê đau đớn, ở cực
kia. Tàn đèn dầu lạc, Ngọn đèn dầu lạc, Vang bóng một thời, Thiếu quê
hương, Tóc chị Hoài, Chiếc lư đồng mắt cua… đều là những tiếng “rên” khoái thú
với tất cả sự trái khoáy của nhục cảm. Yêu ngôn, “Tâm sự của nước độc”,
nhất là khúc “tam tấu” trong tác phẩm này, thực sự là tiếng thét đau đớn, điên
dại, si mê.
Nghệ thuật là sự thăng hoa của kì thú. Nó là
khoái cảm thiêng liêng, là một thứ nghi lễ tôn giáo mà đám con nhang, đệ tử là
kẻ chí thành, chí tình. Nó vượt ra ngoài mọi giới hạn thiện – ác và
sự trói buộc của các tín điều luân lí khô cứng. Nó nẩy nở ở thế giới ngoại
biên, bên lề, và chỉ ở đó nó mới có sự thăng hoa. Nó chứa đựng bên trong xung đột
giữa sự siêu thoát tinh thần và sự giằng xé nhục cảm. Nó là “khoái cảm đau đớn”.
Nó khiến nghệ thuật lúc thì cất lên thành tiếng “thét” si mê, khi thốt ra tiếng
“rên” đầy khoái thú âm thầm. Thế giới nghệ thuật mà Nguyễn Tuân mô tả trước
1945 đã toát lên một quan niệm mĩ học như thế. Tôi nghĩ, tầm vóc tư tưởng của
nhà văn là ở đó. Đây là cơ sở để nhiều tác phẩm của ông trở thành những
kiệt tác như là kết tinh của chủ nghĩa hiện đại ở giai đoạn phát triển nhất của
nó.
Trong sáng tác của Nguyễn Tuân trước 1945, kì thú còn
có ý nghĩa quan trọng như một phạm trù thi pháp học. Nó là “điểm nhãn” trong kết
cấu truyện kể của ông. Gọi nó là “điểm nhãn” trước hết vì nó là điểm tựa, là “đầu
mối” nối kết các nhân vật trong sáng tác của ông. Trong mỗi truyện kể của Nguyễn
Tuân, các nhân vật thường được kết nối với nhau bằng một cái “thú” nào đó.
Trong Chữ người tử tù, các nhân vật nối kết với nhau bằng thú chơi
chữ. Thú “hàng viện” là đầu mối nối kết các nhân vật trong Chiếc
lư đồng mắt cua. Đầu mối nối kết các nhân vật trong “Tâm sự của nước
độc” lộ ra ngay ở tên của nhân vật chính và đề từ của tác phẩm. Tôi ngờ,
đặt tên nhân vật là Bá Nhỡ, Nguyễn Tuân muốn người đọc liên tưởng tới Bá Nha.
Trong truyện cổ, Chung Tử Kì chết, Bá Nha đập đàn vì không có tri âm. Trong truyện
của Nguyễn Tuân, đàn tự vỡ, Bá Nhỡ thoát xác vì chàng tự nguyện đánh đổi mạng sống
để lấy tiếng đàn.“Ai hay hát mà ai hay nghe hát…” là đề từ của tác
phẩm. Trong truyện cổ, Bá Nha đập đàn, tức là tự mình giết chết thú đàn.
Trong tác phẩm của Nguyễn Tuân, sự kì thú của việc “hay hát”
và “nghe hát” đã nối kết các nhân vật Bá Nhỡ – cô Tơ – cậu Lãnh – Chánh Thú,
cũng là nối kết âm – dương, người sống với người chết làm thành bản tam tấu
vang mãi thanh âm bất tử của nghệ thuật.
Gọi kì thú là “điểm nhãn” kết cấu truyện
kể của Nguyễn Tuân còn vì nó còn là “điểm vàng” trong mỗi truyện kể của ông.
Khái niệm “điểm vàng” truyện kể doV.I. Chiupa, nhà tự sự học người Nga, đưa ra
khi ông đến giảng bài tại khoa Ngữ Văn Đại học Sư phạm Hà Nội mà tôi có ngồi
nghe. Theo ông, truyện kể là sự nối kết của nhiều phần, nhiều tiết, nhiều đoạn,
nhiều cảnh theo một kiểu cấu hình nào đó. Giữa các phần, các tiết như thế, thể
nào cũng có một đoạn, hay cảnh đầu mối, nó làm cho các phần, các đoạn, các cảnh
có vẻ như rời rạc nối kết với nhau thành chỉnh thể. Nó bộc lộ toàn bộ tư tưởng,
chủ đề của tác phẩm. Nó khiến người ta nhận ra, tác phẩm chỉ là văn bản tầm thường,
hay một kiệt tác. Ông gọi cái “cảnh” ấy, “phần” ấy là “điểm vàng. Kết cấu truyện
kể của Nguyễn Tuân thoạt nhìn có vẻ rất tản mạn, vì ông thường viết rất tự do,
phóng túng. Nhưng nếu đọc kĩ, ta thấy, đúng là những tác phẩm hay nhất của ông
thường là những tác phẩm có một “điểm vàng”. “Điểm vàng” này không phải ở đâu
khác, mà chính là cái cảnh, cái đoạn ông mô tả sự thăng hoa của kì thú.
Chẳng hạn, “cảnh cho chữ” là “điểm vàng” trong Chữ người tử tù. Màn
tam tấu đàn – ca – trống là “điểm vàng” trong “Tâm sự của nước độc”.
Để khép lại phần này, xin nói thêm một ý. Việc xác định
“điểm vàng” này khiến tôi hoài nghi cái cách mà giới nghiên cứu, phê bình vẫn
thường sử dụng khi phân tích một số tác phẩm của Nguyễn Tuân. Chẳng hạn, tôi
không hoàn toàn tin, rằng Nguyễn Tuân viết Tàn đèn dầu lạc,
hay Ngọn đèn dầu lạc chỉ là để tỏ sự “hoài nghi tất
cả những giá trị được coi là truyền thống, lật mặt trái của đạo đức dưới các dạng
cửa thiền, để trình bày một không khí cạm bẫy phù dung mà âm dương không khác
biệt, tu tục nằm chung, thiện ác mù mờ dưới ánh đèn dầu lạc”. Tôi cũng
không thật tin, rằng Nguyễn Tuân viết Vang bóng một thời là để
tỏ “thái độ phủ nhận, bất hợp tác với chế độ thực dân và xã hội phàm tục,
vụ lợi đương thời”. Hoặc, khi phân tích Chữ người từ tù, giới
nghiên cứu, phê bình thường xem Huấn Cao là nhân vật chính và dựa vào đấy để
xác định chủ đề của tác phẩm. Nhưng căn cứ vào điểm “đầu mối” và “điểm vàng” kết
cấu của thiên truyện, tôi thấy quản ngục mới thực là hình tượng trung tâm và cần
phải dựa vào đấy để nêu chủ đề của Chữ người tử tù.
(Còn tiếp 1 kỳ)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét